Hệ thống phân tích giao dịch liên ngân hàng và công nghệ truy vết dòng tiền khép kín đang trở thành vũ khí sắc bén giúp ngành Thuế nhận diện, triệt phá tận gốc các mạng lưới mua bán hóa đơn bất hợp pháp.
Sự chuyển dịch mạnh mẽ từ hóa đơn giấy sang hóa đơn điện tử là một bước tiến mang tính đột phá trong công cuộc chuyển đổi số quốc gia, giúp minh bạch hóa nền kinh tế và giảm thiểu chi phí hành chính cho doanh nghiệp.
Tuy nhiên, mặt trái của sự tiện lợi này là sự xuất hiện của các phương thức gian lận tinh vi, phức tạp hơn. Nhiều đối tượng bất chính đã lợi dụng sự thông thoáng trong chính sách khuyến khích thành lập doanh nghiệp để dựng lên các công ty "ma", liên kết thành các mạng lưới nhằm mục đích in, phát hành và mua bán trái phép hóa đơn giá trị gia tăng để trục lợi tiền thuế của nhà nước.
Trước tình hình đó, cục Thuế (Bộ Tài chính) đã triển khai chiến dịch cao điểm trên toàn quốc, trong đó tập trung truy vết dòng tiền khép kín phối hợp liên ngành được xác định là chìa khóa then chốt để triệt phá tận gốc các đường dây này.
Giao dịch ảo và lỗ hổng từ các dòng tiền dịch chuyển vòng tròn
Theo lãnh đạo Cục Thuế, trong kỷ nguyên số, các đối tượng phạm tội không còn sử dụng các phương thức sơ đẳng như làm giả con dấu hay in lậu hóa đơn giấy. Thay vào đó, chúng thiết lập hệ thống hàng chục, thậm chí hàng trăm doanh nghiệp do người thân đứng tên hoặc sử dụng căn cước công dân giả, căn cước công dân của người đã mất để đăng ký kinh doanh. Các doanh nghiệp này không có nhà kho, không có bến bãi, không có phương tiện vận chuyển và không sử dụng bất kỳ người lao động nào. Hoạt động duy nhất của chúng là ký hợp đồng khống, lập hồ sơ hải quan giả và phát hành hàng nghìn hóa đơn điện tử với doanh số lên tới hàng nghìn tỷ đồng.
Để hợp thức hóa các hóa đơn ảo này theo đúng quy định của pháp luật - vốn bắt buộc các giao dịch có giá trị trên 20 triệu đồng phải thanh toán qua ngân hàng, các đối tượng đã xây dựng những kịch bản luân chuyển dòng tiền tinh vi. Thủ đoạn phổ biến nhất là hình thức thanh toán "vòng tròn". Tiền được chuyển từ tài khoản của công ty mua (đơn vị cần hóa đơn để nâng khống chi phí đầu vào) sang tài khoản của công ty "ma" (đơn vị bán hóa đơn). Ngay sau khi dòng tiền nổi lên trên hệ thống của công ty bán, các đối tượng sẽ lập tức thực hiện lệnh rút tiền mặt hoặc chuyển tiếp qua một chuỗi tài khoản cá nhân trung gian rồi hoàn trả lại cho chủ doanh nghiệp mua, sau khi đã khấu trừ tỷ lệ phần trăm phí dịch vụ hóa đơn.
Một biến tướng khác khó phát hiện hơn là việc sử dụng phương thức nộp và rút tiền mặt đồng thời tại các quầy giao dịch ngân hàng. Kế toán của bên mua hoặc một đối tượng trung gian sẽ mang một lượng tiền mặt lớn đến ngân hàng, nộp trực tiếp vào tài khoản của công ty bán dưới danh nghĩa "khách hàng nộp tiền thanh toán". Ngay lập tức, một đối tượng khác thuộc đường dây bán hóa đơn sẽ chờ sẵn tại một chi nhánh ngân hàng khác để rút toàn bộ số tiền đó ra dưới dạng tiền mặt.
Theo đó, về mặt chứng từ kế toán trực tuyến, dòng tiền đã dịch chuyển hợp pháp giữa hai pháp nhân. Nhưng về mặt bản chất dòng tiền thực, không hề có bất kỳ nguồn tài chính mới nào được đưa vào lưu thông, tất cả chỉ là một màn kịch cơ học nhằm che mắt các cơ quan quản lý.
Sử dụng công nghệ và cơ chế phối hợp liên ngân hàng bóc trần gian lận
Để đối phó với những thủ đoạn ẩn danh và tinh vi này, phương pháp hậu kiểm thông thường dựa trên việc kiểm tra sổ sách, chứng từ giấy tại trụ sở doanh nghiệp đã không còn phát huy hiệu quả tối ưu. Ngành Thuế đã chủ động thay đổi chiến thuật, chuyển từ thế bị động sang chủ động tầm soát rủi ro dựa trên nền tảng công nghệ phân tích dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo. Hệ thống quản lý hóa đơn điện tử tập trung của tổng cục Thuế liên tục quét, đối chiếu và phân tích hàng triệu giao dịch mỗi ngày để phát hiện ra các dấu hiệu bất thường.
Trọng tâm của công nghệ này là hệ thống lập bản đồ tư duy và thuật toán liên kết đa tầng. Khi một doanh nghiệp có các chỉ số rủi ro cao như doanh thu tăng đột biến gấp hàng chục lần so với quy mô vốn, tỷ lệ thuế phải nộp trên doanh thu quá thấp, hoặc ngành nghề kinh doanh thay đổi liên tục, hệ thống sẽ tự động đưa vào diện giám sát đặc biệt. Thuật toán của ngành Thuế sẽ kết nối, dựng lên toàn bộ sơ đồ mạng lưới các công ty có giao dịch mua bán hóa đơn qua lại với doanh nghiệp này.
Đặc biệt, quy chế phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Tài chính, Cục Thuế với Ngân hàng Nhà nước cùng các ngân hàng thương mại đã tạo ra một hành lang pháp lý vững chắc cho việc tiếp cận, phân tích dòng tiền thanh toán. Cơ quan thuế có thể yêu cầu cung cấp sao kê chi tiết tài khoản của các doanh nghiệp thuộc diện nghi vấn trong thời gian ngắn nhất. Bằng việc đối chiếu chính xác mốc thời gian và số tiền dịch chuyển giữa các tài khoản, các kiểm tra viên thuế có thể bóc tách rõ ràng quy luật dịch chuyển của dòng tiền, cụ thể tiền đi từ đâu, qua bao nhiêu nấc trung gian, và cuối cùng quay trở lại túi ai dưới dạng tiền mặt. Sự lệch pha hoàn toàn giữa dòng dịch chuyển của tiền và thực tế giao nhận hàng hóa chính là bằng chứng không thể chối cãi, khiến các đối tượng buộc phải nhận tội.
Kiên quyết xử lý tận gốc để bảo vệ tính nghiêm minh của pháp luật
Chiến dịch tổng lực truy vết dòng tiền và làm sạch dữ liệu hóa đơn điện tử đang được cơ quan thuế các địa phương triển khai đồng bộ, quyết liệt. Đối với những doanh nghiệp bị phát hiện có dòng tiền bất thường và không giải trình được tính hợp pháp của giao dịch, cơ quan thuế áp dụng ngay các biện pháp khẩn cấp như phong tỏa tài khoản ngân hàng, tạm dừng hiệu lực mã số thuế, khóa chức năng phát hành hóa đơn điện tử. Biện pháp này nhằm ngăn chặn kịp thời tình trạng các đối tượng tẩu tán tài sản, bỏ trốn khỏi địa chỉ kinh doanh để tiếp tục thành lập công ty "ma" khác.
Không dừng lại ở việc xử lý hành chính hay truy thu thuế, đối với các vụ việc có dấu hiệu tội phạm rõ rệt, cơ quan thuế chuyển toàn bộ hồ sơ, tài liệu và dữ liệu dòng tiền sang cơ quan công an để khởi tố vụ án hình sự.
Khởi tố nhiều đường dây mua, bán hóa đơn.
Nhiều đại án mua bán hóa đơn trị giá hàng chục nghìn tỷ đồng đã bị phanh phui trong thời gian qua, hàng loạt đối tượng chủ mưu cùng các kế toán tiếp tay đã phải nhận những hình phạt nghiêm khắc của pháp luật về tội trốn thuế và tội in, phát hành, mua bán trái phép hóa đơn, chứng từ thu nộp ngân sách nhà nước theo quy định của bộ luật Hình sự. Việc xử lý nghiêm minh không có vùng cấm này gửi đi một thông điệp răn đe mạnh mẽ đến toàn xã hội.
Song song với các biện pháp chế tài cứng rắn, ngành Thuế cũng liên tục đưa ra các khuyến cáo, hướng dẫn doanh nghiệp chân chính tự bảo vệ mình trước các rủi ro pháp lý. Các doanh nghiệp cần thực hiện quy trình kiểm tra, xác minh kỹ lưỡng tư cách pháp nhân của đối tác trước khi ký kết hợp đồng, không mua hóa đơn trôi nổi để hợp thức hóa hàng hóa đầu vào không rõ nguồn gốc. Việc sử dụng hóa đơn bất hợp pháp không chỉ gây thiệt hại lớn về mặt tài chính do bị truy thu, phạt chậm nộp với lãi suất cao mà còn làm tổn hại nghiêm trọng đến uy tín thương hiệu, thậm chí đẩy lãnh đạo doanh nghiệp vào vòng lao lý.
Cuộc chiến chống trục lợi hóa đơn và trốn thuế thông qua việc truy vết dòng tiền khép kín là một hành trình dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì, quyết tâm và sự phối hợp đồng bộ của nhiều lực lượng chức năng. Việc làm sạch hệ thống dữ liệu, quét sạch các hồ sơ ảo không chỉ góp phần quan trọng vào việc chống thất thu, bảo vệ nguồn lực tài chính quốc gia mà còn có ý nghĩa quyết định trong việc thiết lập một môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng, lành mạnh, tạo động lực cho các doanh nghiệp làm ăn chân chính phát triển bền vững và đóng góp tích cực vào sự phát triển chung của đất nước./.
