Khách hát tại một cơ sở kinh doanh dịch vụ karaoke ở TP.HCM - Ảnh: QUANG ĐỊNH
Nhiều người băn khoăn liệu chỉ cần mở nhạc từ YouTube hay Spotify cũng phải đóng phí? Nếu đã trả tiền gói Premium thì có phải đóng thêm? Có thể dùng nhạc AI hoặc nhạc "no copyright" để tránh rủi ro hay không?
Trao đổi với Tuổi Trẻ, luật sư Hoàng Hà (Đoàn luật sư TP.HCM) giải đáp những thắc mắc phổ biến nhất.
Mở nhạc từ YouTube, Spotify cho khách nghe có phải trả phí bản quyền?
Đây là câu hỏi nhiều bạn đọc gửi về nhất.
Theo luật sư Hoàng Hà, việc cá nhân trả tiền thuê bao YouTube Premium hay Spotify Premium chỉ là quyền sử dụng dành cho mục đích cá nhân. Vấn đề pháp lý nằm ở việc quán có phát nhạc cho khách nghe trong không gian kinh doanh hay không.
Nếu chủ quán mở nhạc từ YouTube, Spotify miễn phí, Spotify Premium, CD, USB, tivi hoặc radio để tạo không gian phục vụ khách thì về bản chất vẫn là sử dụng tác phẩm, bản ghi âm, ghi hình trong hoạt động kinh doanh, thương mại. Khi đó có thể phát sinh nghĩa vụ trả tiền bản quyền, tiền thù lao cho chủ sở hữu quyền tác giả, người biểu diễn, chủ sở hữu quyền liên quan.
Vệc dùng bản miễn phí còn rủi ro hơn, vì điều khoản của nền tảng thường chỉ cho phép nghe cá nhân, không cấp quyền phát công cộng hoặc sử dụng thương mại. CD, USB cũng vậy: mua đĩa hoặc có file nhạc chỉ là sở hữu vật mang tin hoặc bản sao, không đương nhiên có quyền mở cho khách trong quán.
Người dùng cá nhân trả tiền thuê bao YouTube Premium hay Spotify Premium chỉ là quyền sử dụng dành cho mục đích cá nhân. Nếu phát nhạc cho khách nghe trong không gian kinh doanh thì phải trả tác quyền - Ảnh: Q.N.
Tivi, radio cũng không làm thay đổi bản chất nếu quán cố ý bật cho khách nghe, xem như một phần dịch vụ. Tuy nhiên nếu âm thanh chỉ phát sinh ngẫu nhiên, không nhằm phục vụ khách, mức độ đánh giá có thể khác. Cách an toàn là chủ quán xác định danh sách nhạc sử dụng, kiểm tra giấy phép thương mại, ký hợp đồng với chủ thể quyền hoặc tổ chức đại diện được ủy quyền, lưu hợp đồng, hóa đơn, playlist và chứng từ thanh toán.
Khi một quán cà phê, nhà hàng, khách sạn hoặc cơ sở kinh doanh mở nhạc phục vụ khách hàng thì đây đã là hành vi khai thác âm nhạc trong hoạt động kinh doanh, thuộc phạm vi quyền tác giả và quyền liên quan theo Luật Sở hữu trí tuệ.
Do đó, chủ cơ sở vẫn phải được cấp phép hoặc thực hiện nghĩa vụ chi trả tiền bản quyền theo quy định, không phụ thuộc việc ca khúc được phát từ YouTube, Spotify, Apple Music hay nguồn nào khác.
Nếu mở nhạc cổ điển của Mozart, Beethoven thì có phải xin phép?
Luật sư cho biết cần phân biệt giữa tác phẩm âm nhạc và bản ghi âm.
Những tác phẩm của Mozart, Beethoven hay Chopin đã hết thời hạn bảo hộ quyền tác giả nên mọi người đều có thể biểu diễn hoặc khai thác.
Tuy nhiên việc xác định thời hạn bảo hộ cũng là một điểm dễ gây tranh chấp. Theo Luật Sở hữu trí tuệ hiện hành, thời hạn bảo hộ quyền tác giả là suốt cuộc đời tác giả và 50 năm tiếp theo năm tác giả qua đời.
Do đó, dù nhạc cổ điển của Mozart, Beethoven hay các làn điệu dân ca cổ truyền đã thuộc về công chúng và được miễn phí bản quyền tác giả, nhưng các bản ghi âm cụ thể của các dàn nhạc hiện đại đối với các tác phẩm này vẫn được bảo hộ quyền liên quan trong 50 năm kể từ năm công bố.
Vậy nên, nếu mở một bản thu do dàn nhạc hoặc hãng đĩa hiện đại phát hành thì bản ghi đó vẫn được bảo hộ quyền liên quan. Khi sử dụng vào mục đích thương mại vẫn phải được cấp phép theo quy định.
Ngược lại, nếu chủ cơ sở tự tạo một bản ghi hoàn toàn mới từ chính bản nhạc gốc đã hết bảo hộ - chẳng hạn dùng AI hoặc nhạc công biểu diễn lại mà không sao chép từ các bản ghi hiện đại - thì có thể khai thác thương mại mà không phải xin phép đối với bản ghi cũ.
Dù nhạc cổ điển của Mozart, Beethoven hay các làn điệu dân ca cổ truyền đã thuộc về công chúng và được miễn phí bản quyền tác giả, nhưng các bản ghi âm cụ thể của các dàn nhạc hiện đại đối với các tác phẩm này vẫn được bảo hộ quyền liên quan trong 50 năm kể từ năm công bố - Ảnh: R.N.
Nhạc AI có thể giúp "né" phí bản quyền?
Theo luật sư Hoàng Hà, điều này không đúng trong mọi trường hợp.
Nếu quán chỉ mở nhạc AI thì không thể kết luận ngay là không phải trả. Phải xem nguồn nhạc AI đó được tạo ra, cấp phép và sử dụng theo điều kiện nào.
Trường hợp quán dùng nhạc AI do một nền tảng cung cấp, có điều khoản cho phép sử dụng thương mại, cho phép phát tại quán cà phê, nhà hàng, có hóa đơn hoặc gói thuê bao rõ ràng, thì chủ quán có cơ sở để chứng minh việc sử dụng hợp pháp.
Khi đó về nguyên tắc, quán trả tiền cho bên cung cấp nhạc AI theo hợp đồng, không phải trả thêm cho tổ chức đại diện quyền tác giả âm nhạc nếu bản nhạc đó không sử dụng tác phẩm, bản ghi thuộc phạm vi họ quản lý.
Nhưng nếu nhạc AI thực chất được tạo ra bằng cách sao chép, phối lại, mô phỏng quá gần một bài hát, giọng ca, bản ghi đã có bản quyền, hoặc nền tảng không cam kết quyền sử dụng thương mại, thì rủi ro vẫn còn. AI không phải là tấm giấy miễn trừ bản quyền.
Về trách nhiệm, trước hết chủ quán phải chịu trách nhiệm trong phạm vi mình là người sử dụng nhạc tại cơ sở kinh doanh. Tuy nhiên nếu chủ quán đã mua gói hợp pháp, sử dụng đúng điều khoản và có chứng từ rõ ràng, thì trách nhiệm chính về nguồn dữ liệu huấn luyện, quyền đối với bản nhạc AI hoặc cam kết không xâm phạm thường thuộc về đơn vị cung cấp dịch vụ theo hợp đồng.
Cách an toàn là không dùng nhạc AI trôi nổi. Chủ quán nên chọn nền tảng có giấy phép thương mại, lưu điều khoản sử dụng, hóa đơn, playlist, cam kết quyền sở hữu hoặc quyền khai thác. Nếu điều khoản chỉ ghi dùng cá nhân thì không nên mở trong quán.
Có nên dùng nhạc "no copyright" trên YouTube?
Luật sư khuyến cáo đây là lựa chọn tiềm ẩn nhiều rủi ro.
Theo ông, nhiều người đang hiểu sai khái niệm "royalty-free" và "no copyright".
"Royalty-free" không đồng nghĩa miễn phí. Đây chỉ là hình thức trả tiền một lần rồi được sử dụng lâu dài, chứ bản chất vẫn là nhạc có bản quyền.
Đối với các bản nhạc gắn nhãn "no copyright", tác giả hoàn toàn có thể thay đổi chính sách sử dụng hoặc chuyển nhượng quyền khai thác cho đơn vị khác trong tương lai. Khi đó, người từng sử dụng miễn phí có thể rơi vào tình trạng vi phạm nếu tiếp tục khai thác mà không được cấp phép.
Vì vậy, luật sư khuyến nghị doanh nghiệp nên sử dụng các nền tảng cung cấp nhạc thương mại uy tín, có hợp đồng và điều khoản pháp lý rõ ràng.
Doanh nghiệp nên làm gì để tránh tranh chấp?
Giải pháp an toàn nhất là sử dụng các dịch vụ âm nhạc thương mại đã được cấp phép. Ví dụ chuỗi BreadTalk sử dụng dịch vụ âm nhạc bản quyền thông qua đơn vị trung gian Mesh với mức chi phí cố định khoảng 3 triệu đồng mỗi cửa hàng mỗi năm. Cách làm này giúp doanh nghiệp không phải tự xin phép từng chủ sở hữu quyền, đồng thời giảm đáng kể rủi ro pháp lý.
Tại Việt Nam, nhiều doanh nghiệp cũng lựa chọn VCPMC (Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam) và RIAV (Hiệp hội Công nghiệp ghi âm Việt Nam) để mua các dịch vụ âm nhạc thương mại đã được cấp phép. Các tổ chức này sẽ tư vấn, hướng dẫn, thu phí và cũng sẽ chi trả tác quyền lại cho nhạc sĩ và chủ sở hữu bản ghi theo quy định của pháp luật.
Doanh nghiệp nên lưu giữ đầy đủ hợp đồng, hóa đơn, điều khoản cấp phép và các bằng chứng liên quan để chứng minh việc sử dụng âm nhạc hợp pháp nếu phát sinh tranh chấp.
